Algı Olgu Olursa Hezeyan Öğreti Olur

Bazı hocalar kürsüde ya da sosyal medyada şöyle bir cümleyi çok rahat kurabiliyor:

“Mümin için şer yoktur. Müminin şer gördüğü her şeyde hayır vardır.”

Ardından örnekler sıralanıyor, başına gelen her olumsuzluk “aslında hayır” diye etiketleniyor. İlk bakışta teselli edici gibi duran bu yaklaşım, aslında Kur’an’ın söylediğini genişletmek değil; tam tersine, inceliğini kaybettirerek düzleştirmektir.

Kur’an’ın ifadesi nettir ama yanlış okunmaya çok açıktır: “Sizin şer gördüğünüzde hayır vardır.” Buradaki kritik kelime “gördüğünüzde” ifadesidir. Yani sizin algınıza göre deniyor. Algı yanılabilir diyor, burada algılarımızın yanılabilirliği vurgulanıyor.

Kur’an, insanın algısına, yorumuna ve sınırlı bilgisine işaret eder. “Sen bir olayı şer zannedebilirsin ama sonuçları farklı olabilir” der. Bu, ontolojik bir hüküm değildir; epistemolojik bir uyarıdır. Burada "bir şeyi hayır ya da şer diye tanımlarken kendi algına o kadar da güvenme, en doğrusunu Allah bilir" deniliyor. Her şer olanda hayır vardır denilmiyor. Başka bir ifadeyle, “her şey aslında iyidir” demiyor; “sen her şeyi doğru değerlendiremeyebilirsin” diyor.

Fakat bazı anlatımlarda bu ince çizgi tamamen kayboluyor. “Mümin için şer yoktur” gibi cümleler kurulabiliyor. Kur’an’ın ihtiyatlı dilini mutlak bir iyimserliğe çeviriyor. Oysa Kur’an aynı zamanda çok açık biçimde bazı şeyleri “şer” olarak tanımlar: zulüm, haksızlık, sömürü, riya, israf, şirk… Bunlar “görünüşte kötü ama aslında iyi” kategorisine sokulmaz. Bilakis bunlardan kaçınılması emredilir. Eğer her şeyde mutlak hayır olduğu iddia edilirse, o zaman bu açık uyarılar anlamsız hale gelir.

Şu soruları sormadan bu genellemeyi kabul etmek mümkün mü? Tecavüzde hayır olabilir mi? Sömürüde, kölelikte, kula kullukta hayır olabilir mi? Bir insanın iradesinin kırıldığı, onurunun zedelendiği bir durumda “aslında bunda hayır var” demek, o kötülüğü görünmez kılmak değil midir? Aynı şekilde riyada, gösterişte, israfta hayır olabilir mi? Alkolün zararları açıkken, bunu “belki bunda da hayır vardır” diye genellemek, Kur’an’ın kendi sınırlarını silmek anlamına gelmez mi?

Burada yapılması gereken şey çok nettir:

Kur’an’ın söylediği ile bizim ona yüklediğimiz anlamı ayırmak. Kur'an'ın söylediği bilgidir. Bizim Kur'an'dan hareketle söylediğimiz ise algıdır.

Kur’an “şer yoktur” demez. Kur’an “şer dediğin şeyde yanılıyor olabilirsin” der. Bu iki cümle arasında çok büyük bir fark vardır. Birincisi mutlak bir iddiadır; ikincisi insanın sınırlılığına işaret eden bir uyarıdır.

Müminin duruşu da burada şekillenir. Mümin, şerri inkâr eden biri değildir. Şerri şer olarak tanır. Zulme zulüm der. Haksızlığa haksızlık der. Ama aynı zamanda kendi algısının mutlak olmadığını bilir. Bir olayın bütün sonuçlarını, bütün boyutlarını kuşatamayacağını kabul eder. Bu yüzden kesin ve mutlak yargılarla konuşmaz. Ne “her şey kötüdür” der ne de “her şey iyidir” der. İkisi de aşırılıktır.

Aslında bu yaklaşım, senin de sık sık vurguladığın “algı üretir” meselesiyle de birebir örtüşüyor. İnsan, bir olayı nasıl anlamlandırırsa, psikolojisini de o anlam üzerinden üretir. Kur’an burada algıyı esnetir. “Bu kesin şerdir” diye kilitlenme der. Ama “bu kesin hayırdır” diye de körleşme demez. İkisine de mesafe koyar.

Sonuç olarak mesele şu: Kur’an, hayatı pembe bir tabloya boyamaz. Kötülüğü inkâr etmez. Ama insanın o kötülüğü yorumlama biçimini mutlaklaştırmasını da engeller. “Yanılabilirsin” der. Bu, iyimserlik değil; bilinçli bir ihtiyattır. Ahlaki sınırları koruyarak, zihinsel esnekliği öğretir. Ve belki de en önemlisi şunu hatırlatır: Hakikat, bizim ilk gördüğümüzden daha geniştir.

İşte bu sebeple din kaynağından öğrenilmelidir. Araya girerek kaynağı yorumlayanlardan, kendi algılarını olgu diye sunanlardan değil. Unutma ki kaynağından uzaklaşan su kirlenir. Kaynağın tebliği ile yetinmeyen her anlatım kaynaktan uzaklaştırır.