Aşkın Psikodinamiği

“İki zeki insan aşık olamaz; gerçek aşkın bir aptala ihtiyacı vardır.” Fyodor Dostoevsky

İlk bakışta sert, hatta aşağılayıcı gibi görünen bu söz aslında aşkın doğasına dair oldukça çarpıcı bir psikolojik gerçeğe işaret ediyor olabilir. Çünkü aşk dediğimiz şey bütünüyle rasyonel, matematiksel ve mantıksal ilerleyen bir süreç değildir. Aşkın içinde hayranlık, idealize etme, büyütme, anlam yükleme ve çoğu zaman da gerçekliği bir miktar çarpıtma vardır.

Bir insanın aşık olabilmesi için karşısındaki kişiye sıradan bir insan gibi değil; biraz “özel”, biraz “ulaşılmaz”, biraz “hayran olunacak biri” gibi bakabilmesi gerekir. Çünkü aşkın temelinde yalnızca sevgi değil, aynı zamanda hayranlık duygusu vardır.

İnsan neye hayran olur?

Güce…
Statüye…
Özgüvene…
Fiziğe…
Karizmaya…
İlgiye…
Şefkate…
Başarıya…

Yani zihninde değerli gördüğü, kendisini etkileyen şeylere… Belki de kendisinde eksikliğini hissettiği şeylere...

Gerçek anlamda çok analitik düşünen, her şeyi hızlıca çözümleyen, insan davranışlarını kolay okuyabilen kişiler ise çoğu zaman kolay kolay hayranlık geliştiremez. Çünkü sürekli çözümleyen bir zihin büyüyü bozar. Sürekli analiz eden bir akıl, idealize etmeyi zorlaştırır.
Bu yüzden aşkın içinde bir miktar “akışı bırakmak”, bir miktar “mantığın kontrolünü gevşetmek”, bir miktar da duygusal körlük vardır. Belki Dostoyevski’nin “aptal” dediği şey de tam olarak budur. Yoksa zekâ geriliği değil… Fazla analiz etmeyen, kendisini duygunun akışına bırakabilen taraf…

Diğer yandan aşkın yalnızca romantik bir duygu olmadığı gerçeğini de görmek gerekir. Aşk aynı zamanda biyolojik bir süreçtir. İçinde ciddi şekilde şehvet, arzu ve cinsel çekim barındırır. Hatta çoğu zaman aşk dediğimiz şey, sosyal ve romantik ambalaja sarılmış bir şehvet biçimidir.

Bunun en büyük göstergelerinden biri aşkın özellikle ergenlikle birlikte başlamasıdır.
Çünkü çocuklukta yoğun romantik aşk yoktur. Ergenlikle birlikte hormon sistemi aktifleşir, cinsel uyanış başlar, beden karşı cinse veya ilgi duyulan kişiye farklı tepki vermeye başlar. İnsan yalnızca “beğenmekle” kalmaz; etkilenmeye, heyecanlanmaya, özlem duymaya ve bağ kurmaya başlar.
Yani aşkın psikolojik tarafı kadar biyolojik altyapısı da vardır.

Bu yüzden yaz aylarında insanların daha kolay aşık olması da tesadüf değildir. Yaz mevsiminde:

beden daha aktif olur,
hormon sistemi daha hareketlidir,
sosyal temas artar,
fiziksel görünürlük yükselir,
şehvet ve libido daha güçlü hissedilir.

Dolayısıyla insanlar yazın yalnızca daha sosyal değil; aynı zamanda duygusal ve cinsel olarak da daha açık hale gelir.

Bunun tam tersine yaşlılıkta, ağır hastalıklarda veya libidonun düştüğü dönemlerde aşık olmanın zorlaşması da dikkat çekicidir. Çünkü aşk yalnızca zihinsel bir olay değildir. Bedenin kimyasıyla, hormonlarla, dürtülerle ve biyolojik enerjiyle de doğrudan ilişkilidir.

Bir diğer önemli nokta ise şudur:

Kolay elde edilen yerde aşk çoğu zaman zayıflar. Çünkü aşkın önemli bir kısmı ulaşma çabasıyla beslenir. Kavuşmanın zorlaşması, belirsizlik, özlem, ulaşamama hissi ve rekabet; organizmada aşk dediğimiz duygunun daha yoğun üretilmesine neden olur.

Çünkü organizma ihtiyaç hissetmediği şeyi büyütmez.

İnsan zihni ve bedeni, ulaşılması zor olanı daha değerli algılamaya eğilimlidir. Bu nedenle aşk çoğu zaman:

mesafe arttığında,
ulaşmak zorlaştığında,
kaybetme ihtimali oluştuğunda,
belirsizlik yükseldiğinde
daha yoğun hissedilir.

Bu yönüyle aşkın, organizmayı harekete geçirmek için üretilen bir motivasyon sistemi olduğu açıkça görülür. Nasıl açlık organizmayı yemek bulmaya yönlendiriyorsa, aşk da organizmayı bağ kurmaya, ulaşmaya, sahip olmaya ve yakınlık oluşturmaya yönlendiren güçlü bir dürtü sistemi gibi çalışır.

Kavuşmanın tamamen gerçekleştiği, gizemin tamamen kaybolduğu, ulaşmanın sıradanlaştığı ilişkilerde aşkın azalmasının temel nedenlerinden biri de budur. Çünkü organizma artık yoğun motivasyon üretme ihtiyacı hissetmez.

Modern romantizm aşkı tamamen ruhsal, metafizik ve kusursuz bir duygu gibi anlatmayı sever. Oysa aşkın içinde yoğun şekilde biyoloji vardır. İnsan doğası vardır. Arzu vardır. Şehvet vardır. Hayranlık vardır. İdealizasyon vardır.
Belki de aşkı anlamanın yolu onu putlaştırmadan, insan doğasının doğal bir parçası olarak görebilmektir. Çünkü aşk bazen şiirdir, bazen hormon; bazen hayranlıktır, bazen yalnızlık korkusu; bazen ruhsal bağdır, bazen de maskelenmiş bir arzudur.