Dönüşümün Adresi

İnsan, çoğu zaman olaylardan değil; olayları nasıl algıladığından etkilenir. Çünkü psikoloji dediğimiz şey çoğu zaman olayın kendisine verilen tepki değil, olayın zihinde nasıl anlamlandırıldığına verilen tepkidir. Beyin bir şeyi normal, sıradan, açıklanabilir ve tehdit oluşturmayan bir durum olarak algıladığında çoğu zaman alarm üretmez. Ama aynı olayı tehlike, hastalık, günah, tehdit, düşmanlık, felaket, ihmal veya aşağılanma gibi algıladığında organizma kaygı, korku, öfke, stres ve panik üretmeye başlar.

Eşcinselliği “bir tercih” olarak algılayan biri etkilenmezken, onu “sapıklık” olarak algılayan biri yoğun rahatsızlık, öfke veya tiksinme hissedebiliyor. Çünkü psikolojiyi oluşturan şey sadece olgu değil, o olguya yüklenen anlamdır. Kalp çarpıntısını “merdiven çıktım, yoruldum” diye algıladığında korkmuyorsun ama aynı çarpıntıyı “kalp hastası oldum” ya da “panik atak geçiriyorum” diye algıladığında organizma alarma geçiyor. Titremeyi “üşüdüm” diye yorumladığında sorun olmuyor ama “epilepsi miyim?” diye yorumladığında korku başlıyor. Baş ağrısını uykusuzluğa bağladığında sakin kalabiliyorsun ama tümöre bağladığında aynı ağrı bir anda dehşete dönüşüyor.

Öğretmen, çocuğun derse geç kalmasını “trafik vardı” diye normal algıladığında sakin kalıyor; ama “bana saygısızlık yapıyor” diye algıladığında öfkeleniyor. Gece duyduğun yüksek sesi askerî eğitim atışı sandığında korkmuyorsun ama “saldırı oluyor” diye algıladığında panikliyorsun. Bir arkadaşın sana tokat attığında bunun şaka olduğunu öğrendiğinde rahatlıyorsun ama aynı hareketi düşmanca algıladığında kavga çıkabiliyor.
Patronun kısa ve sert konuşmasını “yoğun ve yorgun” diye algıladığında etkilenmiyorsun; “beni küçümsüyor” diye algıladığında moralin bozuluyor. Eşinin sessizliğini “kafası dolu” diye yorumladığında sorun olmuyor; “beni artık sevmiyor” diye algıladığında kaygı başlıyor. Telefonun geç açılmasını “müsait değildir” diye düşündüğünde sakin kalıyorsun; “kesin kötü bir şey oldu” diye düşündüğünde stres yükseliyor. Çocuğun dışarıda geç kalmasını “arkadaşlarıyla oyuna daldı” diye algıladığında sakinsin; “başına bir şey geldi” diye algıladığında beden alarma geçiyor.
Bir insanın sana bakmasını “dalgınlık” diye yorumladığında etkilenmiyorsun ama “beni yargılıyor” diye algıladığında sosyal kaygı oluşabiliyor. Midendeki hareketliliği “bir şey dokundu” diye düşündüğünde normal geliyor; “kanser miyim?” diye düşündüğünde korku başlıyor. Bir sınavı “hayatın doğal parçası” olarak algılayan biri daha rahat kalırken, onu “hayatımın sonu” gibi algılayan biri panik yaşayabiliyor.

Deprem olduğunda bunu “doğal bir jeolojik olay” olarak algılayan biri ile bunu “tamamen ihmal ve kasıt sonucu oluşmuş bir felaket” gibi algılayan kişinin psikolojisi aynı olmuyor. Çünkü biri doğallık üzerinden anlam kuruyor, diğeri ihanet ve ihmal üzerinden. Bir hediye aldığında bunu “ince bir düşünce” olarak algılarsan mutlu oluyorsun ama aynı hediyeyi “rüşvet” olarak algıladığında rahatsızlık hissediyorsun. Aynı nesne, farklı algı; farklı psikoloji oluşturuyor.

Bir davranışı “haram işledim” diye algıladığında vicdan azabı ve yoğun huzursuzluk yaşayabiliyorsun ama sonradan “yok, bu haram değilmiş, caizmiş” dediğinde aynı davranış bir anda seni rahatsız etmemeye başlıyor. Çünkü değişen çoğu zaman olayın kendisi değil, olaya yüklenen anlam oluyor.
Karanlıkta gördüğün gölgeyi hırsız sandığında korkuyorsun; perde olduğunu anlayınca rahatlıyorsun. Sokakta hızlı yürüyen birini “beni takip ediyor” diye algıladığında kaygılanıyorsun; “adamın işi varmış” diye düşündüğünde sakinleşiyorsun. Çocuğun sessizleşmesini “ergenlik dönemi” diye algıladığında sabırlı davranıyorsun; “benden nefret ediyor” diye algıladığında kırılıyorsun. Bir beden hissini “geçici bir duygu” diye yaşadığında sakin kalıyorsun; “ömür boyu sürecek hastalık” diye algıladığında çaresizlik hissediyorsun.

Aslında organizma çoğu zaman olaya değil, algılanan anlama tepki veriyor. Çünkü beyin tehdit gördüğü yerde alarm üretir. Normal gördüğü yerde ise çoğu zaman psikoloji üretmez. Bu yüzden aynı olay, aynı düşünce, aynı beden hissi; bir insanı hiç etkilemezken başka bir insanı yıllarca etkileyebiliyor. Farkı oluşturan şey çoğu zaman olayın kendisi değil, beynin o olayı nasıl kodladığıdır.

Bu yüzden psikolojiyi anlamak için sadece olaya değil, olayın zihinde hangi anlama dönüştüğüne bakmak gerekir. Çünkü çoğu zaman psikolojiyi oluşturan şey gerçekliğin kendisi değil, gerçekliğin nasıl algılandığıdır.