Hapşırma Bozukluğu Değil, Algı Bozukluğu

Hapşırma Bozukluğu Değil, Algı Sorunu

Alerji üzerinden vereceğim örnek, organizmanın hangi mantıkla çalıştığı, hangi mekanizma üzerinden çalıştığı hususunun çok daha iyi açıklanmasını sağlayacaktır. Böylece" Hastalık sorunu değil, algı sorunu" yaklaşımımın yani Zemin ve Tepki modelimin ne kadar bilimsel bir zemine dayandığı gerçeği çok daha iyi anlaşılacaktır.

Alerjik bir insan polenle karşılaştığında burnu akar, hapşırır, kaşınır, gözleri sulanır. İlk bakışta insan şöyle düşünebilir: “Demek ki burnumda bir bozukluk var.” Oysa mesele çoğu zaman burnun bozuk olması değildir. Burun görevini yapmaktadır. Hatta fazla görev yapmaktadır.

Organizma dışarıdan gelen bir maddeyi yabancı ve tehlikeli gibi algılar. Polen aslında zararsız olabilir; ama bağışıklık sistemi onu tehdit gibi yorumladığında koruma mekanizmaları devreye girer. Burun akıntısı başlar; çünkü organizma adeta burnu yıkayıp o maddeyi dışarı atmaya çalışır. Hapşırık başlar; çünkü yüksek basınçlı bir dışarı fırlatma mekanizması çalışır. Kaşıntı olur; çünkü beden “burada bir şey var, dikkat et” alarmı verir. Gözler sulanır; çünkü göz kendini temizlemeye çalışır.

Yani akıntı rastgele değildir. Hapşırık anlamsız değildir. Kaşıntı durduk yere değildir. Bunların hepsi organizmanın koruma amaçlı tepkileridir. Sorun, tepkinin varlığı değil; tepkinin yanlış alarm üzerinden çalışmasıdır.

Bu yüzden buna “burun bozukluğu” demek yanıltıcı olur. Bu bir akıntı bozukluğu da değildir. Burun akması, burun sisteminin çalıştığını gösterir. Asıl problem, zararsız bir maddenin tehlikeli algılanmasıdır. Yani olayın merkezinde organ değil, algı vardır. Beden yanlış algıya doğru tepki vermektedir.

Psikolojide de durum çoğu zaman böyledir.

İnsan korktuğunda, kaygılandığında, sıkıldığında, titrediğinde, kalbi çarptığında, midesi bulandığında, nefesi daraldığında hemen “Bende bir bozukluk var” diye düşünür. Oysa bu tepkilerin çoğu organizmanın koruma refleksleridir. Korku tehlikeye karşı uyarır. Kaygı ihtimale karşı hazırlık yaptırır. Çarpıntı bedeni harekete hazırlar. Terleme bedeni dengeler. Mide bulantısı bedeni korumaya çalışır. İç sıkıntısı kişiyi bir durumdan çıkmaya veya bir problemi çözmeye zorlar.

Yani duygu ve bedensel tepkiler çoğu zaman bozukluk değil, organizmanın koruma dilidir.

Sorun, bu tepkilerin varlığı değildir. Sorun, organizmanın neyi tehlike olarak algıladığıdır.

Bir insan asansöre bindiğinde kalbi çarpıyorsa, kalp bozuk olduğu için çarpmıyor olabilir. Beyin asansörü tehdit gibi algıladığı için bedeni alarma geçiriyor olabilir. Bir insan kalabalıkta daralıyorsa, kalabalık gerçekten tehlikeli olduğu için değil; zihin kalabalığı sıkışma, kaçamama, rezil olma veya kontrol kaybı gibi anlamlarla eşleştirdiği için tepki veriyor olabilir.

Tıpkı polenin burnu bozmadığı gibi, düşünce de insanı bozmaz. Ama düşünceye verilen anlam, organizmanın alarm sistemini çalıştırır.

“Ya kötü bir şey olursa?”

“Ya kontrolümü kaybedersem?”

“Ya bayılırsam?”

“Ya zarar verirsem?”

“Ya hasta olursam?”

“Ya bu his geçmezse?”

Bu soruların kendisi bazen polen gibidir. Zihne düşer. Eğer insan bu düşünceyi tehlikeli, anormal, hastalık belirtisi veya felaket habercisi gibi algılarsa beden tepki üretir. Sonra kişi bu tepkiyi de tehlike sanır. Böylece yanlış alarm büyür.

Burada çok temel bir ayrımı görmek gerekir:

Burun akıntısı burun bozukluğu değildir.

Kaygı da duygu bozukluğu değildir.

Hapşırık bedenin koruma tepkisidir.

Panik de çoğu zaman bedenin koruma tepkisidir.

Kaşıntı “burada bir şey var” sinyalidir.

Takıntı da çoğu zaman zihnin “burada bir risk olabilir” sinyalidir.

Fakat sinyalin varlığı, tehlikenin gerçek olduğu anlamına gelmez.

Alerjik bünyede organizma poleni büyütür. Kaygılı bünyede zihin ihtimali büyütür. Alerjide beden zararsız maddeyi tehdit gibi algılar. Psikolojide de insan zararsız düşünceyi, hissi veya bedensel belirtiyi tehdit gibi algılar.

Bu yüzden “duygular bozulmaz, algılar bozulur” sözü çok önemlidir.

Çünkü korku yanlış değildir. Korkunun bağlandığı anlam yanlış olabilir.

Kaygı yanlış değildir. Kaygının beslendiği ihtimal yanlış yorumlanıyor olabilir.

Çarpıntı yanlış değildir. Çarpıntıya “kalp krizi geliyor” anlamı verilmesi yanlış alarmı büyütür.

Düşünce yanlış değildir. Düşünceye “benim gerçek niyetim bu” anlamı verilmesi kişiyi takıntının içine çeker.

Bu mantığı kavradığımızda psikolojiye bakışımız değişir. Artık her tepkiyi hastalık, bozukluk, arıza gibi görmeyiz. Tepkinin arkasındaki koruma amacını görürüz.

Organizma düşmanımız değildir. Beden bize saldırmıyor. Zihin bizi mahvetmeye çalışmıyor. Tam tersine çoğu zaman korumaya çalışıyor. Fakat yanlış algı üzerinden korumaya çalıştığında koruma sistemi yorucu hale geliyor.

Alerjide yapılması gereken şey burna kızmak değildir. “Niye akıyorsun?” diye burunla kavga etmek değildir. Mesele alarm sisteminin fazla hassas çalıştığını anlamaktır.

Psikolojide de yapılması gereken şey kaygıyla, korkuyla, düşünceyle kavga etmek değildir. “Niye geldin, neden geçmiyorsun, niye böyle hissediyorum?” diye tepkiyi büyütmek değildir. Mesele, alarmın yanlış algı üzerinden çalıştığını fark etmektir.

Kişi bunu fark ettiğinde artık sorunu başka türlü görmeye başlar:

“Ben bozuk değilim.”

“Bedenim bozuk değil.”

“Duygum bozuk değil.”

“Zihnim bozuk değil.”

“Sadece sistem yanlış alarm veriyor.”

“Benim işim alarmı susturmaya çalışmak değil, alarma doğru tepki vermek.”

İşte Olabilir ve İlgilenmiyorum mantığı tam burada devreye girer.

“Başım dönebilir, ilgilenmiyorum.”

“Kalbim çarpabilir, ilgilenmiyorum.”

“İçime sıkıntı gelebilir, ilgilenmiyorum.”

“Bu düşünce gelebilir, ilgilenmiyorum.”

“Yabancılaşma hissi olabilir, ilgilenmiyorum.”

“Ya olursa sorusu gelebilir, ilgilenmiyorum.”

Bu cümleler tepkiyi inkâr etmez. Tepkiyle savaşmaz. Sadece yanlış alarmı beslemeyi bırakır.

Çünkü yanlış alarmın yakıtı ilgidir, korkudur, analizdir, sürekli kontrol etmektir.

Alerjide poleni tehlike sanan beden nasıl tepkiyi büyütüyorsa, psikolojide de düşünceyi tehlike sanan zihin tepkiyi büyütür. O yüzden çözüm çoğu zaman düşünceyi yok etmek değil, düşünceye verilen anlamı değiştirmektir.

Sonuç olarak, burun akıntısını anlamak psikolojiyi anlamak için güzel bir kapı açar.

Burun bozuk değildir; sadece yanlış alarm vardır.

Duygu bozuk değildir; sadece yanlış anlam vardır.

Beden bozuk değildir; sadece koruma sistemi fazla hassas çalışmaktadır.

İnsan bozuk değildir; sadece algısı eğitilmeye muhtaçtır.

Ve çoğu zaman iyileşme, tepkiyi yok etmekle değil, tepkiye doğru anlam vermekle başlar.