Müslüman Aklın Temel Problemleri

Müslüman Aklın Problemleri

Bugün Müslümanların en temel problemlerinden biri, anlayamadığı yerde durabilme olgunluğunu kaybetmiş olmasıdır.

Anlamadığı bir ayetle, bir meseleyle karşılaştığında “doğrusunu Allah bilir” diyebilmek yerine, hemen boşluğu doldurma ihtiyacı hissediyor. Oysa bu, bir eksiklik değil; aksine bir bilinç göstergesidir. Ama bu bilinç terk edildiği için, insan kendi yorumunu mutlaklaştırıyor ve onu dinin kendisi gibi sunuyor.

İkinci büyük problem ise, anlamadığı yerde doğrudan kaynağı daha iyi idrak etmeye ve Allah'tan yardım dilemeye yönelmek yerine, cevabı sağda solda araması. Kur’an’ı anlamadığında “Rabbim bana ilham eder, en iyi öğretici O’dur” demek yerine, sanki Allah eksik bırakmış gibi, sanki Allah kendisini ifade etmekten aciz kalmış gibi, insanî yorumlara bağımlı hale geliyor. Bu da zamanla hakikatin değil, yorumların merkezde olduğu bir din algısı oluşturuyor. Biri diyor oradan şu anlam çıkıyor, öteki diyor hayır oradan bu anlam çıkıyor. Ya ikisi de çıkmıyorsa? İnsan Allah adına konuşurken durması ve titremesi, "Şüphesiz en doğrusunu sadece Allah bilir. Ondan bize hakikati ilham etmesini beklemeliyiz" denilmesi gerekmez mi?

Üçüncü mesele ise, Müslümanlığı bir sıfat olmaktan çıkarıp bir kimliğe, hatta bir etikete dönüştürmek. Oysa Müslümanlık, “teslim olan” demektir. Bu bir isim değil, bir sıfattır. Etiket değil, eylemdir. Ama bugün Müslümanlık; belli isimler, belli kültürel kodlar, belli kalıplar üzerinden tanımlanıyor. Hatta öyle ki, bir insan Müslüman olduğunda ilk yapılan şeylerden biri bir müftü huzurunda hemen adını değiştirmek oluyor. Sanki kendi ismiyle Müslüman olamazmış gibi… İsim değiştirmek imanın şartlarından mı? Sanki mesele teslimiyet değil de, bir gruba dahil olmakmış gibi… Sanki Allah'a giden yol müftünün huzurundan ve tasdikinden geçiyormuş gibi.

Bu yaklaşım, farkında olmadan Müslüman olmanın önüne psikolojik, kültürel ve sosyolojik bariyerler koyuyor. İnsanlar saf hakikate yaklaşmak yerine, her şeyini terkederek bir kimliğe komple girmek zorunda hissediyor. Bu ise gözlerde ve ruhlarda meseleyi ağırlaştırıyor. Başta ailesi ile ve çevresi ile kültürel, psikolojik ve sosyal çatışmayı göze almayı gerektiriyor. “Bizden olmak”, “bizim gibi görünmek”, “bizim isimlerimizi taşımak” gibi örtük beklentiler, dinin özünü gölgeliyor. Meseleyi zorlaştırıyor. Oysa bir insan dünyanın neresinde olursa olsun, Allah’a ve ahiret gününe inanıyor ve salih amel işliyorsa, Kur’an’ın ifadesiyle onun için korku yoktur. Mesele bu kadar sade ve bu kadar açıktır aslında. Kolaylaştırmak kimsenin işine gelmiyor. Zira zorlaştırmaktan kazanılıyor. Çünkü, bir mesele zor algılandığında uzmanlara ihtiyaç duyulur. Oysa peygamberin kolaylaştırın, zorlaştırmayın dediği rivayet edilir. Sorsan herkes peygamber yolundadır, herkesin tek önderi peygamberimizdir.

Bu basitlik ve bu sadelik çoğu zaman dile getirilmiyor. Çünkü bu ifade edildiğinde, insanlar belirli yapılara, cemaatlere, kalıplara girmek zorunda kalmaz. Din, aracısız ve daha yalın bir hale gelir. Bu da varlıkları zorlaştırma üzerine kurulu bazı yapıların işine gelmez. Böylece din, olması gerekenden daha ağır, daha karmaşık ve daha ulaşılmaz bir forma sokulur.

Zorlaştırmak kadim bir itaat ettirme tekniğidir. İnsanlar zor algıladıkları zaman yetersizlik duygusuna girerler ve daha iyi bildiklerine inandıkları insanlara daha kolay teslim olurlar. Din adamlarının dini sohbet yaparken ciltler dolusu kitap fonu önünde konuşmaları tesadüfi değildir. Bu, zımnen verilen "Siz bilmezsiniz, biz biliriz. Siz bize itaat etmelisiniz" örtük mesajıdır. Yine bazı insanlara gavs, kutup, şeyh gibi bir takım yüceltici ünvanlar vermek insanlar üzerinde otorite yaratmanın ve kitleleri itaat ettirmenin bir diğer psikolojik araçlarıdır.

Bir diğer önemli problem ise, iyiliğin değersizleştirilmesi. Referansı asla vahiy olmayan “Namaz yoksa gerisi boş” gibi söylemlerle, insanın yaptığı iyilikler küçümsenebiliyor. Oysa bu yaklaşımın altında çoğu zaman şu örtük varsayım yatıyor: Eğer insan iyilikle değer kazanırsa, ibadet üzerindeki kontrol zayıflar. Bu yüzden iyilik, ikinci plana itiliyor. Halbuki Kur’an’ın birçok yerinde iman ve salih amel birlikte anılır; biri diğerinin alternatifi değil, tamamlayıcısıdır. Hatta salih amel ve onun zıttı olan kötü amel ibadetin bile en temel amacıdır. Bu sebeple Kur’anda "salat insanı kötülüklerden alıkoyar" denilmiştir. Kötülüklerden alıkonmak ve salih amellerde bulunmak ibadetin bile amacı olarak ifade edilmiştir.

Sonuç olarak, insanın kendi zanları, vehimleri, korkuları ve çıkarları devreye girdikçe, ortaya çıkan şey din değil; din üzerinden üretilmiş yorumlar oluyor. Ve bu yorumlar zamanla öyle büyüyor ki, insanın Allah ile olan doğrudan bağı zayıflıyor. Maalesef bir din beşeriileştiğinde, ideolojileştiğinde ve kurumsallaştığında hakikat olmaktan hızlı uzaklaşıyor. Ne hazindir ki tarihte tüm dinlerin bozulma süreci aynı yolu izliyor.

Mesele aslında çok basit:

Anlamadığında durabilmek,
bilmediğinde teslim olabilmek,
yorumu hakikatin önüne koymamak. Biz bilmiyoruz, Allah biliyor diyebilmek. Onun adına bu kadar kolay ahkalâm kesmemek.

Ama en zor olan da tam olarak bu. Unutma ki din adına konuşulanların tamamını Allah belirlemiyor. Birtakım insanların kaygıları, vehimleri ve kuruntuları da burada ciddi bir belirleyicilik taşıyor. Allah bunlara zan ve tahmin diyor. Ve hakikat yolunda bir değer taşımadığını söylüyor. "Hakkında kesin bilgi sahibi olmadığınız şeylerin peşinden gitmeyin" diyor. Başkasının yorumları kesin bilgi mi?