Ne Yaşadığın mı Nasıl Yaşadığın mı

Psikolojide yıllardır en çok gözden kaçırılan noktalardan biri şu:

İnsanları çoğu zaman olayların kendisi değil, olaylara yüklenen anlam etkiliyor. Aynı duygu, aynı düşünce, aynı yaşantı herkesi aynı şekilde etkilemiyorsa, burada durup şunu sormamız gerekmez mi: Demek ki mesele olay değil; olayı algılama biçimi.

Mesela bugün eşcinsellik örneğini düşünelim. Bir insan eşcinselliği “tercih”, “normal”, “kişisel yönelim” gibi algılarken etkilenmiyor. Başka biri onu “sapıklık”, “felaket”, “mahvoluş” gibi algıladığında yoğun şekilde etkilenebiliyor. Görüldüğü gibi, "psikoloji normal algılamaya verilen bir tepkidir" tespitim ne kadar da doğru.

Burada insanı etkileyen şey doğrudan eşcinsellik mi, yoksa ona yüklenen anlam mı?

Aynı mantığı psikolojiye uygulayalım.

“Travmayı bulmalıyız.”
“Senin anksiyeten var.”
“Olumsuz düşünceler geliyor”
“Takıntılı düşünceler...”

Bu vb. ifadeler sürekli tekrarlandığında insanlar artık yalnızca düşünce veya duygu yaşamıyor; aynı zamanda onların “tehlikeli”, “bozuk”, “yıkıcı” olduğu algısını da yaşamaya başlıyor.

Sonra ne oluyor?

İnsan aklına bir düşünce geldiğinde sadece düşünce yaşamıyor; “eyvah, bu kötü düşünce” hissini de yaşıyor.

Kaygı yaşadığında sadece kaygı yaşamıyor; “bende anksiyete bozukluğu var” algısını da yaşıyor.

Bir travmayı düşündüğünde sadece anıyı hatırlamıyor; “travmalar insanı mahveder” inancını da hissediyor.

Belki de bu yüzden aynı duygu ve düşünceler herkesi aynı etkilemiyor. Çünkü aynı psikolojiyi kimisi normal görerek yaşıyor, kimisi anormal görerek yaşıyor. Aynı selam vermeme davranışını birisi olabilir diyerek yani normal görerek karşılıyor, umrunda olmuyor. Öteki kabalık ve saygısızlık görerek karşılıyor. Aynen bunun gibi.

Bugün “takıntı” denilen düşünceler milyonlarca insanın aklından geçiyor. Ama kimisi hayatına devam ediyor, kimisi o düşünceyi hayatının merkezine koyuyor. Aynı şekilde bir insan yoğun hüzün yaşarken işine gücüne devam edebiliyor, başka biri eve kapanabiliyor.
Eğer duygu veya düşünce doğrudan etkiliyor olsaydı, herkesi aynı şekilde etkilemesi gerekmez miydi?

Demek ki asıl belirleyici unsur, yorumlama farkı, anlam yükleme farkı, algılama farkı.

Fakat psikoloji sektörü çoğu zaman sonucu merkeze koyuyor: Anksiyete, depresyon, travma, takıntı… Algıyı ve yüklenen anlamı değil, olguyu sorunlu ve sorumlu görüyor.

Oysa asıl konuşulması gereken şey anksiyete algısı, travma algısı, düşünce algısı, duygu algısı.

Çünkü insan zihni neyi nasıl kodlarsa organizma ona göre tepki veriyor.

Fareyi yılan diye kodlarsanız, insan fare görünce yılan görmüş gibi korkar. Bunun sebebi fare değil, yüklenen anlamdır.

Aynı şekilde bir düşünceyi “tehlikeli”, bir duyguyu “bozuk”, bir travmayı “ömür boyu yıkıcı” diye kodladığınızda organizma o alanlara karşı alarm üretmeye başlıyor.

Belki de modern psikolojinin en büyük çıkmazlarından biri burada: Algıyı yeterince merkeze koymadan, sonuçlarla savaşmaya çalışması.

Oysa insanı bazen düşünce değil, düşünce hakkındaki düşüncesi etkiliyor. Bazen travma değil, travma algısı etkiliyor. Bazen kaygı değil, kaygının “tehlikeli” olduğuna inanmak etkiliyor.
Çünkü organizma çoğu zaman yaşadığı şeye değil, yaşadığı şeyi nasıl yorumladığına tepki veriyor.