Psikolojinin Oluşum Mekanizması

Kelimeler ve kavramlar sadece iletişim aracı değildir; aynı zamanda duygu taşıyıcısıdır. Aynı zamanda birer çağrışım sinyalidir, birer uyarıcıdır, birer sinyaldir.

İnsan zihni çoğu zaman olaylardan önce kavramlara tepki verir. Çünkü beyin, anlamları ve duyguları kelimeler üzerinden kodlar. İşte telkinin ve tekrarın gücü tam burada ortaya çıkar.

Mesela “terör” kelimesi korku, tehdit ve nefret çağrıştırır. Siz buna sürekli “İslami terör” dediğiniz zaman, terör kelimesinin oluşturduğu duygular zamanla İslam kavramına da taşınır. Beyin iki kavramı yan yana tekrar tekrar gördüğü için, birinin ürettiği duyguyu diğerine genellemeye başlar. Bir süre sonra insanlar sadece “İslam” kelimesini duyduğunda bile olumsuz hisler yaşamaya başlayabilir. Burada "olumsuz" derken hoşumuza giden duyguları kastediyorum. Yoksa bu kelimeyi sektör gibi patolojik anlamda kullanmıyorum, klinik bir ayrımdan bahsetmiyorum. Sevgi güzel bir duygu, hoşlanma hoş bir duygu dediğimiz zaman olumlu - olumsuz ayrımı yapmış olmayız. Benim sürekli kastettiğim, klinik anlamda ayrık yapmak, normal ya da patolojik görme şeklinde kategorileştirmektir. Bu açıklamayı kendimle çelişiyor gibi algılanmamak için yapıyorum. Elbette bazı duygular hoşmazsa gider, bazı duygular hoşumuza gitmez. Fakat bu, bir grup duygu normal, bir grup duygu anormal demek değildir. Ben bunu anlatmaya çalışıyorum. Sorun olan ayrım budur. Yani bir grup duyguyu normal görürken diğer bir grup duyguyu olumsuz, patolojik, klinik sorun görmek...

Aynı durum “demokratik özerklik” gibi kavramlarda da görülür. “Özerklik” tek başına bazı insanlarda bölünme ve tehdit hissi oluşturabilir. Fakat başına “demokratik” kavramı eklendiğinde, demokrasi kelimesinin oluşturduğu olumlu çağrışımlar özerklik kavramının sert etkisini yumuşatır. Çünkü beyin kavramları birbirinden bağımsız işlemez; duyguları birbirine taşır.

Psikoloji dilinde de aynı mekanizma çalışır. “Anksiyete” dediğiniz şey aslında Türkçede “kaygı” demektir. Kaygı ise insanın zorlanma, belirsizlik, tehdit veya risk algısı karşısında ürettiği doğal bir tepkidir. Fakat siz yıllarca “anksiyete bozukluğu” dediğinizde, yani anksiyete kelimesini sürekli “bozukluk” kavramıyla yan yana kullandığınızda, beyin kaygıyı da bozuklukla birlikte algılamaya başlar.

Tıpkı “İslami terör” ifadesinde terörün olumsuz çağrışımının İslam kelimesine taşınması gibi; “anksiyete bozukluğu” ifadesinde de bozukluk kelimesinin olumsuz çağrışımı kaygıya taşınır. Kişi artık sadece kaygı yaşamaz; kaygı yaşadığı için kendisini bozuk, hasta, arızalı ve sorunlu biri gibi algılamaya başlar.

Aynı şey “takıntılı düşünce” kavramında da olur. Siz bir düşünceyi sürekli “takıntı” kavramıyla yan yana kullandığınız zaman, beyin zamanla düşünceyi de tehdit gibi algılamaya başlar. Yani kişi aklına sıradan bir düşünce geldiğinde bile artık otomatik olarak “takıntı” psikolojisi üretmeye başlar. Çünkü düşünce ile takıntı kavramı beyinde birbirine bağlanmıştır.

Bakın dikkat edin: Normalde düşünce dediğimiz şey insan zihninin doğal ürünüdür. İnsan zihni gün içinde binlerce düşünce üretir. Saçma, korkutucu, garip, anlamsız, utanç verici, absürt, saldırgan, cinsel veya aykırı düşünceler de buna dahildir. Ama siz yıllarca “takıntılı düşünce”, “zarar verme düşüncesi”, “obsesif düşünce” gibi kavramları korku ve bozukluk diliyle tekrar ettiğinizde, beyin artık düşüncenin kendisine bile alarm vermeye başlar.

Bu yüzden bazı insanlar sadece aklına düşünce geldiği için bile korkar hâle geliyor. Çünkü artık düşünce, beyinde “tehlike”, “takıntı”, “hastalık” ve “sorun” kavramlarıyla eşleşmiştir. Yani kişiyi yoran şey çoğu zaman düşüncenin kendisi değil; düşünceye yüklenen anlamdır.

Aynı mekanizma günlük hayatta da çalışır. Bir çocuğa yıllarca “yaramaz çocuk” derseniz, çocuk bir süre sonra kendisini gerçekten problemli biri gibi hissetmeye başlar. Bir insana sürekli “başarısız” derseniz, zamanla en küçük hata bile onda başarısızlık duygusu üretir. Bir kişiye yıllarca “hassassın”, “kırılgansın”, “hastalık hastasısın” derseniz; beyin zamanla buna uygun psikoloji üretmeye başlar.

Çünkü tekrar edilen kavramlar zamanla kimlik hâline gelir. Beyin tekrarları gerçeklik gibi algılamaya başlar. İşte telkinin gücü budur. İnsan zihni tekrar edilen kavram eşleşmelerini zamanla doğal kabul eder ve buna uygun duygu üretmeye başlar.

Bu süreç bir anda olmaz. Tekrar ede ede olur. Telkinle olur. Beyin tekrar edilen kavramları birbirine bağlar. Bir kavramın oluşturduğu duygu zamanla diğerine bulaşır. Bu yüzden dil ve kavramlar psikoloji üretmede sandığımızdan çok daha güçlüdür.
“Kaygı” demekle “anksiyete bozukluğu” demek aynı psikolojiyi üretmez. “Hüzün” demekle “depresyon” demek aynı değildir. “Düşünce” demekle “takıntılı düşünce” demek aynı etkiyi oluşturmaz. “Psikolojin değişti” demekle “psikolojin bozuldu” demek aynı değildir. Çünkü kullanılan kavram değiştikçe, beynin ürettiği duygu da değişir.

Burada dikkat edilmesi gereken en önemli nokta şudur: Kavram değişince psikoloji de değişir. Çünkü psikoloji büyük ölçüde algının ürünüdür; algı ise çoğu zaman kelimelerle şekillenir.

İşte bu yüzden telkin ve tekrar çok güçlüdür. Eğer bir insana yıllarca “sen hastasın”, “sen bozulmuşsun”, “beyninde sorun var”, “anksiyete bozukluğun var”, “takıntılı düşüncelerin var” denirse; beyin buna uygun psikoloji üretmeye başlar.

Ama aynı insana tekrar tekrar “kaygı insanidir”, “düşünce sadece düşüncedir”, “duygular değişir”, “bu bir alarm tepkisi”, “sen hasta değilsin” denirse; bu kez algı değişmeye başlar.

Algı değiştiğinde ise psikoloji de değişir. Çünkü insan çoğu zaman olaylardan değil, olaylara verdiği anlamlardan etkilenir. Kaygıyı bozukluk olarak algılayan beyin başka tepki verir; kaygıyı doğal bir duygu olarak algılayan beyin başka tepki verir. Düşünceyi takıntı olarak algılayan beyin başka tepki verir; düşünceyi zihnin doğal ürünü olarak algılayan beyin başka tepki verir.

Kavram değişir, algı değişir; algı değişir, psikoloji değişir.