Sorunum Var İnancının Rolü

İnsan çoğu zaman yaşadığını, yaşadığı şekilde değil; ona verdiği anlam üzerinden deneyimler. Bu yüzden temel soru şudur: Psikolojimiz bozulduğu için mi etkileniyoruz, yoksa psikolojimizin bozulduğuna inandığımız için mi? Bu ayrım yapılmadığında, sonuç zannedilen şey sebep haline gelir.

Oysa birçok durumda “etkilenme” dediğimiz şey, doğrudan yaşanan durumdan değil; o durumu nasıl tanımladığımızdan, nasıl etiketlediğimizden ve ona ne anlam yüklediğimizden doğar.

Bu durumu en net şekilde “günah” örneği üzerinden görebiliriz. Aynı davranışı farklı insanlar yapar; bir kısmı yoğun bir suçluluk, bunaltı ve içsel sıkışma yaşarken, bir kısmı neredeyse hiçbir şey hissetmez. Eğer ortada objektif bir “bozulma” olsaydı, aynı eylem herkeste benzer bir etki üretirdi. Ama üretmiyor. Demek ki belirleyici olan eylemin kendisi değil; o eylemin zihindeki karşılığıdır. Günah algısı ne kadar güçlü ve katıysa, duygusal tepki de o kadar şiddetli olur. Algı zayıfsa, aynı eylem daha az etkiler ya da hiç etkilemez. Buradan çıkan sonuç nettir:

Duyguyu üreten şey olgu değil, olguya yüklenen anlamdır.

Aynı mekanizma “psikolojik bozulma” kavramında da çalışır. Bir insan yaşadığı duygu değişimini, içsel dalgalanmayı ya da bedensel belirtileri “psikolojik bozukluk”, “hastalık”, “tehlikeli bir durum” olarak etiketlediğinde, bu etiket tek başına bir etki üretir. Çünkü artık ortada sadece bir duygu değil, anlamlandırılmış bir tehdit vardır. Zihin bu tehdidi ciddiye alır, büyütür ve sürekli kontrol etmeye çalışır. Böylece başlangıçta sıradan bir dalgalanma olan şey, giderek ağır bir psikolojik deneyime dönüşür. Yani sorun, yaşanan şeyin kendisinden çok, ona verilen isimle büyür.
Bu durum kişiler arası ilişkilerde de açıkça görülür. Aynı davranış, farklı anlamlarla bambaşka etkiler üretir. Bir akıl hastasının attığı tokatla, “normal” kabul edilen birinin attığı tokat arasında fiziksel olarak hiçbir fark yoktur; olgu aynıdır. Ama birinde “bu kişi bilinçsiz, ne yaptığını bilmiyor” algısı vardır, diğerinde “bu bana saygısızlık, hakaret, tehdit” inancı oluşur. İşte bu inanç farkı, duygusal etkiyi belirler. Yani bizi etkileyen şey tokat değildir; tokadın zihindeki anlamıdır. Ahmet bizi kötü olduğu için etkilemez; Ahmet’in kötü olduğuna inandığımız için etkiler. Aynı davranışı iyi olarak yorumlasaydık, aynı etkiyi yaşamayacaktık.

Zemin–Tepki perspektifi bu noktada çok net bir çerçeve sunar: Zemin neyse, tepki oradan doğar. Eğer zemininde “bu bir bozukluk”, “bu bir hastalık”, “bu tehlikeli bir durum” gibi inançlar varsa, zihin her belirtiyi bu çerçevede işler ve tepki büyür. Ama aynı durum “bu bir dalgalanma”, “bu zihnin üretimi”, “bu geçici bir süreç” olarak algılandığında, tepki sönük kalır. Çünkü zemin değiştiğinde, aynı olgu farklı bir anlam kazanır ve duygu buna göre şekillenir.
Burada kritik olan nokta şudur: Psikolojik süreçler çoğu zaman kendiliğinden büyümez; onlara yüklenen anlamlarla büyür. “Psikolojin bozuldu” denildiğinde, bu sadece bir tespit değil, aynı zamanda bir telkindir. Bu telkin, kişiyi “benim içimde bir sorun var” inancına götürür. Bu inanç ise sürekli bir tarama, kontrol ve hassasiyet üretir. Kişi artık her duygu değişimini, her düşünceyi, her bedensel hissi bu çerçevede yorumlamaya başlar. Böylece algı, kendi kendini besleyen bir sisteme dönüşür.

Bu mekanizma gündelik hayatta çok daha basit örneklerde de kendini gösterir. Bir rüyayı “başımıza gelecek bir olayın habercisi” olarak yorumladığımızda, o rüya bizi günlerce etkileyebilir; ama aynı rüyayı zihnin sıradan bir üretimi olarak gördüğümüzde hiçbir etkisi kalmaz. Bir küfre aşırı anlam yüklediğimizde ve onu derin bir hakaret olarak yorumladığımızda yoğun bir öfke ve kırgınlık hissederiz; aynı sözü önemsiz, değersiz ya da bağlam dışı bir ifade olarak değerlendirdiğimizde ise etkilenmeyiz. Olgu aynıdır, değişen yalnızca yüklenen anlamdır.

Aynı şekilde bir travmanın bizi etkilediğine inandığımızda, zihin o travmayı sürekli canlı tutar ve her hatırlayışta aynı duyguyu üretir. Ama aynı olayı “geçmişte kalmış bir deneyim” olarak konumlandırdığımızda etkisi giderek azalır. Bir psikolojinin bozulduğuna inanırsak, o inanç tüm zihinsel süreçleri bu yönde şekillendirir ve kişi kendini gerçekten bozulmuş gibi deneyimler. Oysa “psikolojim değişiyor, bu bir süreç” şeklinde bir zemin kurulduğunda, aynı belirtiler tehdit olmaktan çıkar.

Sonuç olarak insanı etkileyen şey çoğu zaman yaşadığı durumun kendisi değil; o durumu nasıl yorumladığıdır. Psikolojinin bozulduğu için değil, bozulduğuna inanıldığı için etkilenilir. Çünkü inanç, algıyı şekillendirir; algı da duyguyu üretir. Bu yüzden çoğu zaman bize doğrudan duygu verilmez; önce bir anlam, bir etiket, bir inanç verilir. O inanç yerleştiğinde ise psikoloji kendiliğinden oluşur.

En kritik gerçek şudur:

İnsan yaşadığını değil, inandığını yaşar. Ve değişmesi gereken şey çoğu zaman yaşanan değil, ona verilen anlamdır. Psikolojinin sebebi sektörün dediği gibi olgu, duygu, duygunun bozulması ya da hasta olması değildir. Sebep algı, kodlanma, inanç, yüklenen anlam, yapılan etiketlemedir. Bunlara sebep olan, bu yöndeki algılarımızı bozan ve inançlarımızı oluşturan ise sektördür.